HỘI THẢO VỀ FRANÇOIS HOUTART NHÂN KỶ NIỆM 100 NĂM NGÀY SINH CỦA ÔNG
Geoffrey Pleyers (Chủ tịch Hội Xã hội học Quốc tế)
Lê Minh Tiến (Trường Đại học Mở TP. HCM)
Ngày 06 tháng 11 vừa qua, tại Trung tâm nghiên cứu Liên ngành, Dân chủ, Định chế và Chủ quan tính (CriDIS) thuộc Đại học Công giáo Louvain (UCLouvain) đã diễn ra buổi tọa đàm khoa học về nhà xã hội học, nhà thần học, nhà hoạt động xã hội nổi tiếng người Bỉ François Houtart (1925-2017) nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. Buổi tọa đàm đã thu hút sự tham gia của hơn 40 nhà nghiên cứu cùng 3 thành viên thuộc gia đình Houtart.
Mở đầu buổi tọa đàm, Geoffrey Pleyers – Giáo sư UCLouvain, đồng thời Chủ tịch Hội Xã hội học Quốc tế (ISA) – đã làm nổi bật chiều kích xã hội học trong các công trình nghiên cứu của Houtart và cho thấy ông là người tiên phong trong cách phân tích thế giới từ thực tiễn của các nước thuộc Nam bán cầu (Sud global). Là người mở đường cho “các nhận thức luận phương Nam” (des épistémologies du Sud), Houtart đã suy tư về sự giải phóng từ góc nhìn của các dân tộc phương Nam và tạo ra sự đối thoại giữa tri thức của họ với nghiên cứu phê phán của phương Bắc (Nord global). Nói cách khác, việc phân tích xã hội từ góc nhìn của những người bị áp bức là nguyên tắc cốt lõi của ông. Hơn nữa, Houtart đã nhìn nhận chủ nghĩa tư bản không chỉ như một lôgíc kinh tế mà còn là một ý thức hệ khiến cho con người và thiên nhiên phải tuân theo lôgíc của sự tích lũy. Từ đó, ông đã đặt ra mục tiêu xây dựng một phân tích phê phán có tính hệ thống và một tầm nhìn hậu tư bản chủ nghĩa dựa trên phân tích Marxist và các phong trào đấu tranh xã hội vì “Lợi ích chung của nhân loại”. Vào những năm cuối đời, Houtart đã phát triển một góc nhìn về “sinh thái học về giải phóng” (écologie de la libération) nhằm kết nối giữa việc bảo vệ các tài sản chung của nhân loại, chủ quyền về lương thực với thế giới quan của văn minh Andes về “Sống tốt” (Bien vivre).
Screenshot
Trong tham luận của mình Luis Martínez, nhà xã hội học Mexico, đã phân tích chiều kích Marxist sâu đậm trong các công trình nghiên cứu của Houtart và nhắc nhớ lại tầm quan trọng của thần học giải phóng tại các nước Mỹ Latinh mà Houtart có mối quan hệ rất sâu sắc. Stefan Gigacz, đại diện Quỹ Cardijn ở Úc (Fondation Cardijn), nhấn mạnh vai trò của Houtart tại Công đồng Vatican II khi đã đóng góp vào việc soạn thảo Hiến chế Gaudium et Spes (Mục vụ về Hội Thánh), trong đó ưu tiên cho người nghèo là trọng tâm.
Các nhà nghiên cứu khác như Francine Mestrum, Caroline Sappia và Olivier Servais đã nhắc lại vai trò chủ chốt của Houtart trong việc sáng lập và phát triển Diễn đàn Xã hội Thế giới (Forum Social Mondial), Hiệp hội Quốc tế Nghiên cứu Tôn giáo và tạp chí Social Compass.
Từ Việt Nam, Lê Minh Tiến (Chi hội Xã hội học, Trường Đại học Mở TP. HCM) đã nhấn mạnh tầm quan trọng trong sự gắn bó và dấn thân của Houtart đối với Việt Nam. Không chỉ là nhà hoạt động xã hội nhiệt thành ủng hộ Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập và thống nhất đất nước, thông qua Ủy ban Hòa bình và Hữu nghị với Việt Nam và các tổ chức xã hội khác, ông còn hỗ trợ cho sự phát triển ngành xã hội học Việt Nam ngay từ thời kỳ đầu thành lập.
Từ cuối những năm 1970, F. Houtart đã mang đến cho ngành Xã hội học non trẻ của Việt Nam kho tri thức xã hội học phương Tây, thông qua việc cung cấp nhiều sách báo, tài liệu học thuật xã hội học cùng những buổi thuyết trình lý thuyết, phương pháp luận, và phương pháp nghiên cứu xã hội học. Ông còn trực tiếp cùng các đồng nghiệp Việt Nam thực hiện các nghiên cứu thực địa tại xã Hải Vân, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (cũ), nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Từ đó ông và đồng nghiệp Geneviève Lemercinier đã hoàn thành cuốn sách “Xã hội học về một xã ở Việt Nam: Tham gia xã hội, các mô hình văn hóa, gia đình, tôn giáo ở xã Hải Vân” (Sociologie d’une commune vietnamienne: participation sociale, modèles culturels, famille, religion, dans la commune de Hai Van). Sách được xuất bản bằng tiếng Pháp (1981) và tiếng Anh (1984) tại châu Âu và tiếng Việt (2001). Công trình thứ hai được hoàn thành năm 2004 khi ông trở lại nghiên cứu xã Hải Vân, trong bối cảnh mới. Đó là cuốn sách “Hải Vân – Chủ nghĩa xã hội và Thị trường – Bước quá độ kép của một xã ở Việt Nam” (Hai Van – Socialisme et marche – La double transition d’une commune Vietnamienne).
Có thể gọi hai công trình nghiên cứu này của F. Houtart là một «biên niên sử xã hội học» về những biến đổi xã hội ở nông thôn Việt Nam trong cả 2 thời kỳ trước và sau Đổi mới.
Ghi nhận những đóng góp của Francoise Houtart với Xã hội học Việt Nam, trong bài viết tưởng niệm khi ông qua đời, Giáo sư Trịnh Duy Luân, nguyên Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam nhiệm kỳ đầu tiên, đã gọi ông là “người Thầy và Người bạn thân thiết” của Xã hội học Việt Nam (Vĩnh biệt Francoise Houtart – Người Thày và người Bạn thân thiết của của Xã hội học Việt Nam. Tạp chí Xã hội học, Số 3/2017).
